Słowniczek najważniejszych pojęć literackich i retorycznych dla kl. 7–8

Rodzaje i gatunki literackie

• Epika – utwory z narratorem, opowiadające historię (np. powieść, opowiadanie, nowela).
• Liryka – utwory wyrażające uczucia i przemyślenia (wiersze, monologi liryczne).
• Dramat – utwory przeznaczone do wystawienia na scenie (dialogi, didaskalia).
• Powieść – dłuższy utwór epicki z wieloma bohaterami i wątkami.
• Opowiadanie – krótsza forma epicka, jeden główny wątek.
• Nowela – krótki utwór, jedno wydarzenie prowadzące do wyrazistej pointy.
• Bajka – krótki utwór (często z morałem), bohaterami bywają zwierzęta.
• Ballada – utwór łączący epikę, lirykę i dramat; często niezwykłe, tajemnicze wydarzenia.
• Tragedia – dramat o poważnym konflikcie, zwykle kończy się klęską bohatera.
• Komedia – dramat o wydźwięku humorystycznym, ośmiesza wady.

Budowa i elementy utworu

• Motyw – najmniejszy, powtarzający się element treści (np. motyw śmierci, podróży, przyjaźni).
• Wątek – ciąg wydarzeń dotyczący jednej sprawy lub jednego bohatera.
• Fabuła – uporządkowany ciąg wydarzeń w utworze.
• Akcja – to, co się dzieje (bieżące wydarzenia).
• Punkt kulminacyjny – moment największego napięcia w utworze.
• Zakończenie / rozwiązanie akcji – końcowy etap wydarzeń, wyjaśnienie konfliktu.
• Narrator – ten, kto opowiada historię (nie zawsze autor).
• Bohater literacki – postać występująca w utworze.
• Dialog – rozmowa co najmniej dwóch bohaterów.
• Monolog – dłuższa wypowiedź jednej postaci.
• Didaskalia – uwagi autora dramatu (np. o miejscu akcji, zachowaniu postaci).

Środki stylistyczne (językowe)

• Epitet – określenie rzeczownika (np. „zielona trawa”, „smutne oczy”).
• Porównanie – zestawienie dwóch rzeczy, zwykle z „jak”, „jakby” (np. „biały jak śnieg”).
• Metafora (przenośnia) – nietypowe połączenie słów, znaczenie przenośne (np. „morze smutku”).
• Uosobienie (personifikacja) – nadanie cech ludzi rzeczom, zwierzętom, zjawiskom (np. „wiatr śpiewa”).
• Ożywienie (animizacja) – nadanie cech istot żywych rzeczom martwym (np. „drzewa tańczyły”).
• Hiperbola (wyolbrzymienie) – przesadne przedstawienie czegoś (np. „umieram z głodu”).
• Eufemizm – złagodzone określenie czegoś (np. „odszedł” zamiast „umarł”).
• Neologizm – nowe słowo utworzone przez autora (np. u Kochanowskiego, w poezji).
• Onomatopeja – wyraz dźwiękonaśladowczy (np. „brzdęk”, „huk”).
• Wykrzyknienie – zdanie zakończone „!”, podkreśla emocje.
• Pytanie retoryczne – pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi, ma skłonić do refleksji.

Budowa wiersza

• Wers – pojedyncza linijka w wierszu.
• Strofa (zwrotka) – kilka wersów tworzących całość.
• Rym – powtórzenie podobnych dźwięków na końcu wersów.
• Rymy dokładne – brzmią prawie tak samo (np. „dom – grom”).
• Rymy niedokładne – podobne, ale nie identyczne brzmienie.
• Rymy parzyste – układ aabb.
• Rymy krzyżowe – układ abab.
• Rymy okalające – układ abba.
• Refren – powtarzający się fragment wiersza (najczęściej wers lub strofa).
• Wiersz biały – wiersz bez rymów.
• Podmiot liryczny – „ja mówiące” w wierszu (nie zawsze autor).

Poziom wypowiedzi: treść i forma

• Temat – o czym jest utwór (wprost).
• Problematyka – jakie problemy, pytania i zagadnienia porusza utwór.
• Przesłanie (morał) – ogólna myśl, wniosek, nauka płynąca z tekstu.
• Nastrój – ogólne odczucie wywołane przez tekst (np. smutny, radosny, niepokojący).
• Symbol – znak mający znaczenie dosłowne i głębsze (np. krzyż, biały kolor).
• Alegoria – motyw lub postać, która ma stałe, jednoznaczne znaczenie (np. Lis = chytry).

Pojęcia z teorii komunikacji i gatunków użytkowych

• Nadawca – ten, kto tworzy i wysyła komunikat (autor, mówiący).
• Odbiorca – ten, do kogo skierowany jest tekst.
• Funkcja języka – np. informacyjna (przekazuje informacje), nakłaniająca (przekonuje), ekspresywna (wyraża uczucia), poetycka (zwraca uwagę na formę).
• Tekst użytkowy – tekst służący praktycznemu celowi (np. ogłoszenie, instrukcja, regulamin).
• Streszczenie – krótsze odtworzenie najważniejszych treści tekstu własnymi słowami.
• Notatka – zapis skrótowy najważniejszych informacji (hasła, punkty).
• Charakterystyka – opis cech bohatera, wraz z przykładami.
• Rozprawka – tekst, w którym przedstawia się tezę i argumenty „za” lub „przeciw”.
• Opowiadanie – forma narracyjna z fabułą (zdarzenia, bohaterowie, tło).

Podstawowe pojęcia retoryczne (przydatne do mówienia i pisania)

• Teza – główne twierdzenie, pogląd, który chcesz udowodnić.
• Argument – powód, który uzasadnia tezę.
• Przykład – konkretna sytuacja lub nawiązanie do lektury ilustrujące argument.
• Wniosek – podsumowanie rozumowania, ostateczna myśl.
• Perswazja – przekonywanie odbiorcy do jakiegoś poglądu.
• Manipulacja – wpływanie na kogoś w sposób nieuczciwy (np. przez zatajanie faktów).
• Slogan – krótkie, łatwo zapadające w pamięć hasło (np. w reklamie).
• Pauza, tempo, intonacja – elementy mówienia wpływające na to, jak jest odbierane wystąpienie ustne.

Składnia (najważniejsze pojęcia)

• Zdanie pojedyncze – zawiera jedno orzeczenie.
• Zdanie złożone – zawiera co najmniej dwa orzeczenia.
• Zdanie współrzędnie złożone – połączone spójnikiem typu: i, ale, lub, więc.
• Zdanie podrzędnie złożone – jedno zdanie jest zależne od drugiego (kto? co? jaki? gdzie? kiedy? dlaczego?).
• Imiesłów – forma czasownika (np. „czytając”, „płaczący”), często tworzy równoważniki zdań.
• Równoważnik zdania – wypowiedzenie bez orzeczenia w formie osobowej (np. „Późnym wieczorem.”).